У гісторыі кожнага народа ёсць імёны, якія, нягледзячы на іх бясспрэчную значнасць, застаюцца ў цені. Да ліку такіх адносіцца і постаць Юзафа Чаховіча – адной з самых яркіх зорак фатаграфіі Усходняй Еўропы другой паловы XIX стагоддзя. Ягонае майстэрства захавала для нас архітэктурную спадчыну Кіева, маляўнічыя краявіды Вільні, а ягоныя фотаздымкі да гэтага часу выклікаюць захапленне спецыялістаў. Аднак парадокс лёсу заключаецца ў тым, што на радзіме фатографа, на беларускай зямлі, дзе ён нарадзіўся, вырас, сфарміраваўся як асоба і дзе правёў пяць гадоў актыўнай творчай працы, яго імя сёння амаль невядома. Яшчэ больш трагічна, што менавіта беларуская частка яго спадчыны — віды Віцебска, Полацка, Горак — апынулася найменш даследаванай і практычна не прадстаўлена ў публічнай прасторы, застаючыся ў цені яго твораў, зробленых для іншых зямель. Гэты праект – спроба вярнуць з небыцця слаўнае імя сына беларускай зямлі, чые карані і лёс шчыльна параплеценыя з гісторыяй Віцебшчыны, і чый талент з’яўляецца часткай нашай агульнай культурнай спадчыны.
Радавод і маёнткі продкаў: “Тут мой дом, тут мае карані”
Як сведчыць метрыка хросту Ушацкага касцёла, Юзаф Бенедыкт Чаховіч нарадзіўся 2 (14) сакавіка 1818 года ў Віцебскай губерні. Гэты факт сведчыць пра тое, што з самых першых дзён жыцця яго лёс быў звязаны з беларускай зямлёй. Ён паходзіў з шляхецкай каталіцкай сям’і. Яго бацька, Юстын Чаховіч, сын Адрыяна, і маці, Францішка з Подгорскіх, належалі да старых родаў Полацкага ваяводства, чые радавыя карані глыбока ўплеценыя ў гісторыю рэгіёну.
Шляхецкае паходжанне роду Чаховічаў, якія часам згадваліся як Ляховічы-Чаховічы, было афіцыйна пацверджана рашэннем шляхецкага сходу Віцебскай губерні 21 верасня 1832 года. Род меў уласны геральдычны знак – “Астоя”. На чырвоным полі герба былі намаляваныя два залатыя, няпоўныя месяцы, накіраваныя ў супрацьлеглыя бакі і падзеленыя белым мячом. Пасярэдзіне размяшчаліся пяць страўсіных пёраў. Гэты знак не проста сімвал, але і візуальнае сведчанне гісторыі і статусу сям’і, якая жыла на беларускіх землях.
Дзяцінства Юзафа прайшло сярод маляўнічых ландшафтаў Полаччыны. Сям’я жыла ў маёнтку Міткавічы, размешчаным у Полацкім павеце пры паштовым тракце, які злучаў Віцебск з Лепелем. Менавіта тут, сярод беларускіх лясоў і палёў, на берагах Заходняй Дзвіны і яе прытокаў, фарміраваўся яго светапогляд і эстэтычнае ўспрыманне. Гэтыя краявіды сталі яго першай і самой важнай школай прыгажосці.
Зямляўладанні сям’і не абмяжоўваліся Міткавічамі. Дзед Юзафа, Адрыян Чаховіч, кіраваў маёнткам Воранава ў Полацкім павеце. У 1816 годзе трое яго сыноў – Леапольд, Ян і Юстын (бацька Юзафа) – жылі ў фальварку Ханякоўшчына ў Лепельскім павеце. Гэта сведчыць пра тое, што сям’я была цесна звязаная з рознымі куткамі сучаснай Віцебскай вобласці. Бацька Юзафа, Юстын, мяняў месцы жыхарства, жыў у Ловозе, а пазней у маёнтку Тузілкавічы ў Барысаўскім павеце, што яшчэ раз падкрэслівае іхнюю сувязь з рознымі рэгіёнамі Беларусі.
Сям’я: Апоры і сувязі
Сям’я Юзафа Чаховіча была вялікай і дружнай. У яго быў малодшы брат, Аляксандр Дэзыдэрый, які нарадзіўся 2 мая 1819 года ў маёнтку Міткавічы і быў ахрышчаны 22 мая ў парафіяльным касцёле ў Бешанковічах. Акрамя таго, у Юзафа было некалькі сясцёр. Самая старэйшая, Вільгельміна, нарадзілася каля 1814 года. Ад першага шлюбу бацькі былі яшчэ дзве дачкі: Караліна і Аляксандра. Пасля смерці першай жонкі бацька Юзафа ажаніўся зноў, з Дамінікай Паляневіч, і ў гэтым шлюбе нарадзіліся яшчэ чатыры дачкі: Соф’я, Юзэфа, Францішка і Кляменціна. Такім чынам, Юзаф вырас у вялікай сям’і, дзе быў адным з старэйшых дзяцей, што, безумоўна, сфарміравала ў яго адчуванне адказнасці і прышпорыла яго стараннасць.
Самым малодшым дзіцём у сям’і быў Павел Станіслаў, які нарадзіўся 25 студзеня 1833 года, калі сям’я жыла ў маёнтку Ловоз. Ён быў ахрышчаны 7 лютага ў парафіяльным касцёле ў Непаротах, Вяліжскага павета. Пасля заканчэння гімназіі ў Пскове Павел пачаў працаваць у ўпраўленні пскоўскай губерні, а затым у мытным упраўленні ў Архангельску. Той факт, што ён пазней наведаў Юзафа ў Вільні, сведчыць пра тое, што нават пасля доўгіх гадоў разлукі браты захавалі сямейную сувязь. Гэта тыповы прыклад шматлікіх беларускіх сем’яў, члены якіх былі вымушаныя шукаць шчасця далёка ад радзімы, але заўсёды захоўвалі ўзаемную прыхільнасць.
Асвета: Віцебскі падмурак
У верасні 1830 года трынаццацігадовы Юзаф разам з малодшым на год братам Аляксандрам пачалі вучобу ў Віцебскай гімназіі. Юзаф быў адразу прыняты ў другі клас, што сведчыла пра яго добрыя падрыхтоўку і здольнасці. Вучэбная праграма была шматграннай і ўключала шэраг прадметаў: мовы (польскую, рускую, французскую, нямецкую і лаціну), рэлігію, матэматыку, гісторыю, геаграфію, маляванне і каліграфію.
Юзаф вылучаўся сярод іншых вучняў сваёй стараннасцю, працавітасцю і асаблівымі матэматычнымі здольнасцямі. Цікава, што, нягледзячы на пазнейшую цікавасць да мастацтва, ён не дасягаў высокіх адзнак па маляванні. Гэта можа тлумачыцца тым, што яго мастацкі погляд ужо тады імкнуўся да большага рэалізму і дакладнасці, якія прапаноўвала фатаграфія, а не да больш вольнага жывапісу.
Абодва браты, хутчэй за ўсё, скончылі гімназію ў 1838 годзе. Гэтыя восем гадоў, праведзеныя ў Віцебску, сталі фарматыўным перыядам у жыцці Юзафа. Горад, дзе ён атрымаў адукацыю, стаў для яго другім домам, месцам, дзе ён знайшоў сяброў і знаёмых, да якіх пазней неаднаразова вяртаўся. Віцебская гімназія дала яму не толькі веды, але і інтэлектуальныя інструменты для далейшага самаразвіцця, што было вельмі важна для яго будучай дзейнасці.
Пачатак службовай дзейнасці: Пошук прызначэння
Пасля заканчэння гімназіі сям’я планавала, што Юзаф і Аляксандр паступяць на ваенную службу. Магчыма, Юзаф рыхтаваўся да ваеннай кар’еры, але, як мы ведаем, афіцэрам ён не стаў. Каля 1843 года ён пачаў дзяржаўную службу ў Ваенным Міністэрстве. У 1844-1847 гадах ён працаваў бухгалтарам у шпіталі ў Замасці, які падпарадкоўваўся акруговай камісіі ў Нова-Георгіеўску. Гэтыя ўстановы займаліся забеспячэннем войскаў і ваенных устаноў прадуктамі харчавання і фуражам.
Невядома, ці скончыў Юзаф якія-небудзь бухгалтарскія курсы да пачатку працы, але ў канцы 1843 года ён ужо меў ніжэйшы чыноўніцкі ранг – калегіяльнага рэгістратара, што сведчыла пра тое, што гэта была яго першая пасада ў дзяржаўнай адміністрацыі. У 1846 годзе ён атрымаў павышэнне да пасады губернскага сакратара. Гэты перыяд яго жыцця, хаця і не звязаны непасрэдна з Беларуссю, даў яму каштоўны досвед арганізацыйнай і фінансавай работы, які прыгадзіўся яму пазней пры кіраванні ўласнай справай.
Радзіма кліча: Вяртанне ў Віцебск і зараджэнне мастацкай місіі
Верагодна, у 1853 годзе Юзаф Чаховіч сыйшоў са службы ў Міністэрстве вайны. Відавочна, што былы бухгалтар зацікавіўся новай вобласцю – фатаграфіяй. Асновы гэтага мастацтва ён, хутчэй за ўсё, вывучыў у Варшаве, магчыма, у прызнаных тамтэйшых майстроў. У тым жа годзе ён дасягнуў значных поспехаў, працуючы ў Любліне, дзе карэспандэнт “Газэты Варшаўскай” высока ацаніў яго працы, адзначыўшы, што ён выконвае дакладныя партрэты за ўсяго дзве хвіліны.
Аднак сапраўднае вяртанне да вытокаў адбылося ў пачатку 1860-х гадоў, калі Чаховіч прыехаў у Віцебск. Гэта быў свядомы выбар: горад, дзе ён скончыў гімназію, дзе меў шмат блізкіх і знаёмых. Тут ён адкрыў фатаграфічную майстэрню, якая стала для яго не толькі крыніцай заробку, але і плацдармам для рэалізацыі мастацкай місіі.
У Віцебску Чаховіч зарабляў на жыццё выкананнем партрэтаў, але яго галоўнай марай было фатаграфаванне пейзажаў і гістарычных помнікаў. Менавіта тут, у сярэдзіне свайго жыцця, ён канчаткова аформіў сваё прызначэнне. У лісце да ўладаў ад 10 ліпеня 1863 года ён пісаў: “Пасля расфарміравання Цэнтральнай арміі я быў звольнены з ваеннай службы і выехаў у Парыж, каб вывучаць мастацтва фатаграфіі. Пасля вяртання з-за мяжы я пачаў займацца мастацкай фатаграфіяй. Жадаючы зрабіць маю творчасць даступнай шырокаму колу аўдыторыі, я вырашыў фатаграфаваць гістарычныя віды Расіі” (маецца на ўвазе Расійская імперыя, куды напрыканцы XVIII стагоддзя увайшлі землі ВКЛ).
Гэтыя словы – сапраўдны маніфест мастака. Яны паказваюць, што менавіта на беларускай зямлі, у Віцебску, яго мастацкая ідэя набыла цвёрдасць і яснасць. Ён не проста зарабляў грошы, але бачыў у фатаграфіі сродак асветніцтва, спосаб пазнаёміць грамадскасць з багаццем гістарычнай спадчыны.
Перыяд працы ў Віцебску быў вельмі плённым. Ён не толькі працаваў у самой сталіцы губерні, але і выязджаў у іншыя гарады. Напрыклад, улетку 1862 года ён фатаграфаваў у Горках, што сведчыць пра яго цікавасць да розных куткоў беларускай зямлі. Яго працы, зробленыя ў Віцебску, былі станоўча ацэненыя ў пецярбургскім часопісе “Фотограф” у 1864 годзе, дзе адзначалася: “Праца вельмі чыстая, выразная, асвятленне і пазіцыі добрыя”. Гэта было першае публічнае прызнанне яго майстэрства, і яно прыйшло дзякуючы працы, зробленай на радзіме.
Міжнароднае прызнанне і сувязь з Беларуссю
У жніўні 1865 года Чаховіч пераехаў у Вільню, дзе яго талент раскрыўся цалкам. Ён стаў самым вядомым фатографам горада, стварыўшы шматлікія серыі фатаграфій, якія захавалі для нашчадкаў вобраз Вільні другой паловы XIX стагоддзя. Яго слава выйшла за межы Расійскай імперыі. Ён стаў членам Французскага фатаграфічнага таварыства, удзельнічаў у міжнародных выставах у Парыжы, дзе яго працы былі адзначаны ўзнагародамі.
Аднак нават знаходзячыся ў Вільні, ён не перарываў сувязь з роднымі мясьцінамі. У 1887 годзе ён удзельнічаў у цікавай экспедыцыі караблём па Віліі з Вілейкі ў Вільню і Коўна. Гэта падарожжа, арганізаванае з даследчай мэтай, зноў прывяло яго праз знаёмыя з дзяцінства краявіды. Ён быў запрошаны для дакументавання экспедыцыі, і вынікам гэтай працы стаў фатаграфічны альбом “Берагі Віліі”. Такім чынам, нават у сталым узросце ён працягваў занатаваць прыгажосць беларускай зямлі, у тым ліку і тых месцаў, дзе праходзіла яго маленства.
Спадчына і памяць
Юзаф Чаховіч памёр 1 (13) студзеня 1888 года ў Вільні ва ўзросце 69 гадоў і быў пахаваны на бернардынскіх могілках. Яго шлях – гэта шлях вандроўніка, які з беларускай зямлі пранёс сваё мастацкае бачанне праз Кіеў, Чарнігаў, Віцебск, Горкі, Вільню да міжнароднага прызнання. Але менавіта беларускія карані – віцебскія ландшафты, адукацыя, атрыманая ў гімназіі, і вяртанне сюды ў пошуку натхнення – зрабілі яго тым мастаком, якім ён стаў.
Сёння яго працы, якія захоўваюцца ў музеях Вільні, Варшавы, Масквы і нават у Ватыкане, з’яўляюцца не толькі мастацкімі шэдэўрамі, але і каштоўным гістарычным дакументам. Вяртанне імя Юзафа Чаховіча ў беларускі культурны кантэкст – гэта спроба аднавіць справядлівасць. Яго творчасць – гэта частка нашай агульнай спадчыны, а яго лёс – гэта прыклад таго, як сын беларускай зямлі змог заваяваць прызнанне ўсяго свету, ніколі не забываючы пра сваё паходжанне.
Партрэт: Фундамент жыцця і майстэрства
Для Юзафа Чаховіча партрэтная фатаграфія была не толькі мастацтвам, але і фундаментам яго існавання. У сваіх запісах ён адкрыта прызнаваў, што выкананне партрэтаў з’яўлялася для яго галоўнай крыніцай заробку, якая дазваляла фінансаваць галоўную мастацкую місію – фатаграфаванне пейзажаў. У Віцебску і пазней у Вільні ў яго майстэрню штодзень прыходзілі кліенты, каб захаваць для гісторыі свае вобразы.
Яго партрэты былі вельмі папулярныя дзякуючы тэхнічнай дасканаласці: чыстаце выканання, добра падабраным пазіроўкам і ўменню працаваць са святлом. Рэдакцыя часопіса “Фотограф” у 1864 годзе высока ацаніла яго віцебскія працы. У 1878 годзе на Сусветнай выставе ў Парыжы былі прадстаўлены восем буйнафарматных партрэтаў яго аўтарства, што сведчыць аб міжнародным прызнанні яго майстэрства ў гэтым жанры. Нягледзячы на тое, што сам ён лічыў гэту працу харчаваннем для душы, менавіта партрэты дазволілі яму стаць фінансава незалежным мастаком.
Пейзаж: Жыццёвая місія і галоўная запалка
Калі партрэт быў крыніцай сродкаў да існавання, то пейзажную фатаграфію Юзаф Чаховіч лічыў сваёй сапраўднай жыццёвай місіяй. Ягоная ідэя фатаграфаваць гістарычныя помнікі і “прыгожыя месцы” Расійскай імперыі для знаёмства з імі шырокай публікі нарадзілася яшчэ падчас знаходжання ў Парыжы, але канчаткова аформілася і была пісьмова сфармулявана менавіта ў перыяд працы ў Віцебску.
Яго пейзажныя працы – гэта не проста дакументальныя здымкі. Гэта старанна скампанаваныя, поўныя святла і паветра мастацкія творы. Ён з’яўляўся сапраўдным піянерам у некалькіх напрамках:
- Сістэматычнае фатаграфаванне горада:Яго цыклы фатаграфій Кіева і Вільні сталі першымі падобнымі візуальнымі летапісамі.
- Архітэктурныя інтэр’еры:Ён адным з першых пачаў фатаграфаваць інтэр’еры касцёлаў і палацаў, што было вельмі складанай тэхнічнай задачай.
- Панарамная фатаграфія:Каб перадаць маштаб і прыгажосць краявідаў, ён часта здымаў адну мясцовасць з некалькіх пунктаў, ствараючы эфект панарамы.
Менавіта за пейзажы і здымкі інтэр’ераў ён атрымаў найвышэйшае прызнанне – срэбныя медалі на выставах у Маскве і выдатны водгук у Парыжы. Яго фатаграфіі Вільні і яе ваколіц сталі лепшым помнікам, які ён пакінуў пасля сябе, абагнаўшы сваёй мастацкай каштоўнасцю ўсе яго партрэты.
Даследчыкі спадчыны Юзафа Чаховіча
Адраджэнне імя Юзафа Чаховіча і папулярызацыя яго творчай спадчыны, праўда, у асноўным па-за межамі Беларусі, сталі магчымымі дзякуючы шматгадовай працы шэрагу энтузіястаў і навукоўцаў. Сярод тых, хто зрабіў асабліва значны ўклад, неабходна адзначыць наступных асоб:
Надзея Саўчанка – беларуская даследчыца, чыя праца мае асаблівую каштоўнасць для ўзнаўлення віцебскага перыяду жыцця фатографа. Менавіта яна выявіла ў архівах справы Віцебскай губерні, якія ўзніклі ў выніку заявы Чаховіча аб дазволе на адкрыцё фатаграфічнай майстэрні. Гэтыя дакументы змяшчаюць важнае апісанне папярэдняй фатаграфічнай дзейнасці Чаховіча, складзенае ім самім, што дазволіла значна папоўніць веды пра яго мастацкія пошукі і жыццёвыя цяжкасці ў перыяд працы на радзіме.
Дайнюс Юневічус – літоўскі гісторык мастацтва і куратар, які па праву лічыцца адным з галоўных знаўцаў і папулярызатараў творчасці Чаховіча. Яго ўклад цяжка пераацаніць: ён з’яўляецца аўтарам шматлікіх артыкулаў, а таксама аўтарам і куратарам некалькіх буйных выставак твораў фатографа, якія з поспехам прайшлі ў Літве і Польшчы. Менавіта дзякуючы працы Юневічуса шырокая еўрапейская публіка магла адкрыць для сябе майстэрства Чаховіча. Яго даследаванні глыбока і шматбакова асвятляюць жыццё і творчасць майстра, асабліва яго віленскі перыяд.
Апроч іх, значны ўклад у вывучэнне спадчыны Чаховіча зрабілі і іншыя даследчыкі, сярод якіх варта згадаць Алену Бархатаву, якая даследавала яго ўдзел у дзейнасці расійскіх фатаграфічных таварыстваў, а таксама шэраг польскіх, украінскіх і расійскіх навукоўцаў, чыя праца сабрала разам шматлікія фрагменты гэтай складанай і такой значнай біяграфіі.
Дзякуючы іхняй адданасці і навуковай сумленнасці сёння мы маем магчымасць бачыць адноўлены шлях геніяльнага фатографа, чые карані глыбока ў беларускай зямлі.
Даследчык Зміцер Юркевіч, аглядальнік рэдакцыі газеты “Культура”
